ماه خدا با بركت، رحمت و مغفرت الهی به بندگان خدا روی می آورد و همگان را به مهمانی خدا فرا می خواند؛ ماهی كه روزهایش بهترین روزها، شبهایش بهترین شبها و ساعتهایش بهترین ساعتهاست؛ ۱ ماهی كه در لحظه لحظه اش خدا جاری است و هر آنش سرمایه ای است كه باید چون جان پاسش داشت و آن را به راحتی از كف نداد.
مگر می توان غیر از ماه مبارك رمضان، ماهی را پیدا كرد كه یك شب از شب های آن ارزشی فزونتر از هزار ماه داشته باشد؟ ۲
مگر می توان غیر از این ماه، ماهی را سراغ گرفت كه در سرتاسر آن درهای بهشت بر روی مردمان گشوده و درهای دوزخ بر روی آنان بسته باشد؟ ۳
مگر می توان ماه دیگری را نشان داد كه در آن نفس كشیدن حكم تسبیح و خوابیدن حكم عبادت داشته باشد؟ ۴
پس بیایید قدر این ماه را بیشتر بدانیم و پیش از آنكه لحظه های ارزشمندش سپری شود از چشمه سار جوشان آن خود را سیراب كنیم.
رمضان، بهار قرآن و بهار دعا و مناجات به درگاه پروردگار بی نیاز است. در هیچ ماهی به اندازه ماه مبارك رمضان، دعا، مناجات، ذكر و نمازهای مستحبی وارد نشده است. هر روز آن، دعایی خاص و هر شبش نماز و ذكری ویژه خود دارد.
اما رمضان، بهار انتظار نیز هست؛ چرا كه در دعاها و مناجات های این ماه به همان اندازه كه روح بندگی و تضرع به درگاه خداوند و طلب آمرزش و رستگاری از او موج می زند؛ روح انتظار و امید فرا رسیدن دولت كریمهٔ اهل بیت(ع) نیز جاری است.
با بررسی اجمالی اعمال ماه مبارك رمضان روشن می شود كه علاوه بر تضرع و بندگی در پیشگاه خالق هستی دو موضوع دیگر نیز در مجموع این اعمال مورد توجه جدی قرار گرفته است؛ كه عبارتند از:

۱) نقش امام و حجت الهی در جهان هستی

در اعتقاد شیعه، امامت تنها به امور شرعی و اعتقادی مردم و یا حتی امور اجتماعی و سیاسی محدود نمی شود، بلكه امام به عنوان حجت خدا در عالم تكوین نیز نقش داشته و واسطه فیض الهی به بندگان است. به عبارت دیگر آنچه كه خداوند در عالم هستی مقدور فرموده از مجرای امام و حجت عصر بر مردم جاری و ساری می شود و از این رو است كه در زیارت «جامعه كبیره» ـ كه از امام هادی(ع) نقل شده ـ خطاب به ائمه معصومین(ع) عرض می كنیم:
... بكم فتح الله و بك یختم، و بكم ینزّل الغیث و بكم یمسك السماء أن تقع علی الارض إلاّ بإذنه و بكم ینفّس الهمّ و یكشف الضرّه... ۵ .
... خداوند، {هستی را} به وسیله شما آغاز كرد و به وسیله شما { نیز}  به انجام می رساند. او به وسیله شما باران را نازل می كند و به وسیله شما، تا زمانی كه خود اراده كند، آسمان را از اینكه بر زمین فرو افتد، نگاه می دارد و هم به وسیله شما غم و اندوه را برمیدارد و سختی ها را برطرف میسازد... .
و یا در زیارت مطلقه حضرت ابا عبدالله، حسین بن علی(ع) ـ كه از امام صادق(ع) نقل شده ـ خطاب به آن وجود مقدس و دیگر ائمه هدی(ع) می گوییم: ... إرادهٔ الربّ فی مقادیر أموره تهبط إلیكم و تصدر من بیوتكم. ۶
ارادهٔ پروردگار در همهٔ آنچه او مقدر داشته به شما محول شده و از خانه های شما صادر می شود.
با توجه به این بینش و این اعتقاد نسبت به امامان معصوم و حجت های الهی(ع) است كه شب قدر مفهوم می یابد؛ شبی كه فرشتگان و روح به اذن پروردگار خویش «كلّ أمر» یا برنامهٔ یك سالهٔ جهان هستی را بر كسی كه از سوی خداوند به ولایت برگزیده شده عرضه می دارند. چنانكه در روایتی كه از پیامبر اكرم(ص) نقل شده آمده است: امنوا بلیلهٔ القدر، فإنّه ینزّل فیها أمر السنهٔ و إنّ لذلك ولاهٔ من بعدی علی بن ابیطالب و أحد عشر من ولده. ۷
به شب قدر ایمان بیاورید همانا در این شب امور یك سال (همه آنچه در یك سال واقع می شود) نازل می گردد و برای این موضوع پس از من پیشوایانی وجود دارند كه عبارتند از: علیبن ابی طالب و یازده تن از نوادگان او.
بنابراین، ماه مبارك رمضان كه شب مقدس قدر را در خود جای داده است فرصت مناسبی است برای توجه دادن مردمان به جایگاه برجستهٔ حجت های الهی(ع)، به طور عام و امام عصر و حجت زمان(ع)، به طور خاص، در عالم هستی و یادآوری وظیفه ای كه آنان نسبت به این واسطه های فیض خداوندی دارند.
مرحوم مجلسی(ره) در بیان اعمال ماه مبارك رمضان می گوید: از جمله وظایفی كه در هر شب (ماه رمضان) مقرر شده این است كه بنده در آغاز هر دعای نیكو و در پایان هر عمل پسندیده آن كس را كه جانشین خداوند، جل جلاله، در میان بندگان و سرزمین های او می داند، یاد كند؛ زیرا آن جانشین عهده دار همه نیازمندی های روزه دار است؛ از خوراكی و آشامیدنی او گرفته تا همه آنچه كه او در نظر دارد؛ یعنی همه اسباب و وسایلی كه در اختیار جانشین پروردگار بزرگ (ربّ الارباب) است. همچنین هر روزه دار وظیفه دارد كه آن جانشین خدا را، به آنچه كه شایسته مانند اوست، دعا كند و معتقد باشد كه خداوند، جل جلاله، و جانشین او بر او منت گذاشته اند كه چنین جایگاه و منزلتی را به او بخشیده اند. ۸
مرحوم مجلسی پس از این عبارت روایتی را از كتاب «إبن أبیقرّه» نقل میكند كه در آن به نقل از صالحین(ع) چنین آمده است: در شب بیست و سوم ماه رمضان، ایستاده و نشسته و در هر حالی كه هستی، و همچنین در تمام این ماه و به هر صورت ممكن، بلكه در تمام مدت روزگارت، پس از بزرگداشت نام خدای تعالی و درود و صلوات بر پیامبر و خاندان او بگو: أللّهم كن لولیّك القائم بأمرك، محمد بن الحسن المهدی ـ علیه و علی آبائه أفضل الصلاهٔ والسلام ـ فی هذه الساعهٔ و فی كل ساعهٔ، ولیّاً و حافظاً و قائداً و ناصراً و دلیلاً و مؤیّداً حتی تسكنه أرضك طوعاً و تمتّعه فیها طولاً و عرضاً... . ۹
خداوندا! ولی و برپا كننده امرت، محمد، زادهٔ حسن، مهدی را ـ كه برترین درودها و سلام ها بر او و پدرانش باد ـ در این ساعت و در همه ساعت ها، سرپرست، نگهدار، راهبر، یاور، راهنما و پشتیبان باش تا او را {نه از سر زور بلكه}  به اختیار {مردم} در زمین جایگاه بخشی و او را در درازا و پهنای زمین بهره ور و كامران سازی.
با توجه به آنچه كه گذشت بر همهٔ ما لازم است كه در فرصت به دست آمده در ماه مبارك رمضان از یك سو به نقش و جایگاهی كه حضرت بقیهٔ الله الاعظم ـ ارواحنافداه ـ به عنوان حجت خدا و امام عصر در سراسر جهان هستی و در زندگی همه انسانها دارند، توجه كنیم و آن را به درستی بشناسیم و از سویی دیگر به وظیفه و تكلیفی كه در برابر آن وجود مقدس ـ كه ولی نعمت همه ما و واسطه همه فیوضات الهی هستند ـ به خوبی واقف شویم و بدانیم كه همه نعمت ها و بركت های الهی به سبب وجود ایشان بر ما جاری شده و بنابراین بی توجهی و غفلت نسبت به آن حضرت، ناسپاسی و قدرناشناسی بزرگی است كه خداوند به سادگی از آن نخواهد گذشت.

۲) آمادگی برای ظهور دولت كریمه اهل بیت(ع)

در تعدادی از دعاهایی كه در ماه مبارك رمضان وارد شده موضوع انتظار و آمادگی برای ظهور مورد توجه قرار گرفته كه در اینجا به برخی از آنها اشاره می كنیم:
 
۱ـ۲) دعای افتتاح:

یكی از دعاهایی كه خواندن آن در هر شب ماه رمضان سفارش شده، دعای افتتاح است. نكته قابل توجه در مورد دعای یاد شده این است كه بیش از یك سوم آن به دعا برای گشایش و پیروزی قائم آل محمد(ع)؛ درخواست ظهور دولت كریمه اهل بیت(ع)؛ نجوای عاشقانه در فراغ ولی زمان و شكایت از غیبت و دوری او، اختصاص دارد.
در قسمتی از دعای افتتاح چنین می خوانیم: أللّهمّ و صلّ علی ولیّ أمرك القائم المؤمّل والعدل المنتظر و حفّه بملائكتك المقرّبین وأیّده بروح القدس یا ربّ العالمین؛ أللّهمّ اجعله الداعی إلی كتابك و القائم بدینك استخلفه فیالارض كما استخلفت الذین من قبله... .
خدایا! بر ولی امرت، آن قیام كنندهٔ مورد آرزو و آن عدالت مورد انتظار درود فرست و او را با فرشتگان مقربت در برگیر و با روح القدس یاری كن؛ ای پروردگار جهانیان، خدایا! او را فراخواننده به سوی كتابت و برپا كنندهٔ دینت قرار ده و او را بر روی زمین جانشین قرار ده، چنانكه كسانی را كه پیش از او بودند جانشین قرار دادی... .
و باز در همین دعا می خوانیم: أللّهمّ إنّا نرغب إلیك فی دولهٔ كریمهٔ تعزّ بها الاءسلام و أهله و تذلّ بها النفاق و أهله و تجعلنا فیها من الدعاهٔ إلی طاعتك والقادهٔ إلی سبیلك و ترزقنا بها كرامهٔ الدنیا والاخرهٔ... ۱۰
خدایا ما به راستی آرزو داریم از تو دولت بزرگ منشی را كه به واسطه آن اسلام و اهل آن را عزیز گردانی و نفاق و اهل آن را خوار و ذلیل گردانی و در آن دولت ما را از جمله كسانی قرار دهی كه به سوی طاعت تو فرامی خوانند و به راه تو راهبری می كنند به واسطهٔ آن دولت كرامت و بزرگواری را در دنیا و آخرت روزی ما قرار ده... .
گفتنی است كه این بخش از دعای افتتاح در دعای مفصلی كه از امام صادق(ع) در هنگام دخول ماه مبارك رمضان وارد شده، نیز آمده است. ۱۱

۲ـ۲) دعای حج :

یكی دیگر از دعاهای ماه مبارك رمضان كه مضمون انتظار و آمادگی برای ظهور در آن موج می زند دعایی است كه مرحوم شیخ عباس قمی(ره) در مفاتیح الجنان از آن به عنوان «دعای حج» یاد كرده است. مرحوم كلینی(ره) این دعا را از امام جعفر صادق(ع) نقل كرده و خواندن آن در همه ایام مبارك رمضان توصیه نموده است. در بخشی از این دعا چنین می خوانیم:
و أسئلك أن تجعل وفاتی قتلاً فی سبیلك تحت رأیهٔ نبیّك مع أولیائك و أسئلك أن تقتل بی أعدائك و أعداء رسولك... ۱۲
و از تو می خواهم كه مرگ مرا كشته شدن در راه خودت، زیر پرچم پیامبرت و همراه با بندگان خاص خود، قرار دهی، و از تو می خواهم كه دشمنانت و دشمنان پیامبرت را به دست من نابود سازی...
چنانكه برخی مفسران كتاب الكافی گفته اند مراد از پرچم پیامبر(ص) در این دعا همان پرچمی است كه در حال حاضر در اختیار حضرت قائم(عج) است. این احتمال هم وجود دارد كه چون پرچم پیامبر و پرچم قائم هر دو در حق بودن مشتركند از پرچم قائم به عنوان پرچم پیامبر یاد شده است. ۱۳
دعاهای دیگری نیز در این ماه وجود دارد كه در آنها به نوعی به موضوع انتظار و آرزوی برپایی دولت كریمهٔ اهل بیت(ع) اشاره شده است. دولتی كه در پناه آن همه فقرا بی نیاز می گردند؛ همهٔ گرسنگان سیر می شوند؛ همه برهنگان پوشیده می شوند؛ همه بدهكاری ها ادا می گردد؛ از همه گرفتاران رفع گرفتاری می شود و بالاخره همه امور مسلمانان اصلاح می گردد.
در پایان یادآوری می كنیم كه یكی از نشانه های اصلی ظهور؛ یعنی ندای آسمانی نیز در ماه رمضان رخ می دهد. چنانكه در روایتی كه از امام باقر(ع) نقل شده آمده است:
آن ندای آسمانی برنخواهد خاست مگر در ماه رمضان كه ماه خداست. آن ندا از جبرییل است كه خطاب به مردم سر داده می شود و نام قائم را در همه جا طنین انداز می سازد، تا آنجا كه همهٔ ساكنان زمین از شرق تا به غرب، آن ندا را خواهند شنید. از وحشت شنیدن آن ندا هر كس كه در خواب فرو رفته بیدار می شود و هر كس برپا ایستاده ناچار به نشستن می شود و هر كس بر زمین نشسته، به ناگاه از جای برمی خیزد. پس رحمت الهی بر كسی باد كه این ندا را بشنود و به آن پاسخ گوید. ۱۴
امید كه خداوند به همهٔ ما توفیق دهد كه آن ندای آسمانی را درك كنیم و آن را چنان كه شایسته است پاسخ گوییم و در خیل یاران حضرت مهدی(ع) درآییم. 

پی نوشتها :
۱ . برگرفته از خطبه شعبانیه رسول اكرم(ص). ر.ك: محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۹۳، ص۳۵۶. به نقل از: شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۲۹۵.
۲ . ر.ك: سوره قدر (۹۷)، آیه ۳.
۳ . برگرفته از خطبه شعبانیه رسول اكرم(ص)، ر.ك: محمدباقر مجلسی، همان، ص۳۵۷-۳۵۶.
۴ . همان.
۵ . ر.ك: شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، زیارت جامعه كبیره، به نقل از: شیخ صدوق، همان.
۶ . ر.ك: شیخ عباس قمی، همان، زیارت مطلقه امام حسین(ع)، زیارت اول، به نقل از: محمد بن یعقوب كلینی، الكافی.
۷ . محمد بن یعقوب كلینی، همان، ج۱، ص۵۳۳، ح۱۲؛ شیخ مفید، الارشاد فی معرفهٔ حجج الله علی العباد، ج۲، ص۳۴۶-۳۴۵.
۸ . محمدباقر مجلسی، همان، ج۹۴، ص۳۴۹-۳۴۸، به نقل از: سید علی ابن طاووس، إقبال الاعمال، ص۸۶ .
۹ . همان، ص۳۴۹؛ همچنین ر.ك: محمدبن یعقوب كلینی، همان، ج۴، كتاب الصیام، باب فی لیلهٔ القدر، ص۱۶۲، ج۴. مرحوم كلینی این روایت را به نقل از محمد بن عیسی و او نیز با اسناد خود از صالحین (ع) نقل كرده است. در این روایت دعای مزبور به این صورت آمده است: «أللّهمّ كن لولیّك فلان بن فلان فی هذه الساعهٔ و فی كلّ ساعهٔ ولیّاً و حافظاً و ناصراً و دلیلاً و قاعداً و عوناً ] عیناً [ حتّی تسكنه أرضك طوعاً و تمتّعه فیها طویلاً».
۱۰. شیخ عباس قمی، همان.
۱۱. محمدباقر مجلسی، همان، ج۹۴، ص۳۳۲.
۱۲. محمدبن یعقوب كلینی، همان، ج۴، كتاب الصیام، باب مایقال فی مستقبل شهر رمضان، ص۷۴، ح۶؛ همچنین ر.ك: شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان.
۱۳. همان.
۱۴. همان.

منبع: ماهنامه موعود 

به قلم: ابراهیم شفیعی سروستانی